Verhoogd PSA (verdenking op prostaatkanker)

Stap 1: Verwijzing

Dit zorgpad is bedoeld voor iedereen die is verwezen naar het Prostaatcentrum. De stappen kunnen per persoon iets verschillen: niet iedereen hoeft alle onderzoeken te doorlopen. Uw arts bespreekt altijd met u welke stappen voor u van toepassing zijn.

In Nederland krijgen jaarlijks ongeveer 15.000 tot 16.000 mannen de diagnose prostaatkanker. Het komt vaker voor bij oudere mannen, maar ook op jongere leeftijd. Gelukkig is prostaatkanker in veel gevallen goed behandelbaar, zeker als het vroeg wordt ontdekt. Soms is er geen behandeling nodig, bijvoorbeeld bij een niet-agressieve vorm van prostaatkanker die niet bedreigend is.

Wat is PSA en wat betekent een verhoogde waarde?

PSA staat voor Prostaat Specifiek Antigeen. Het is een eiwit dat door de prostaat wordt aangemaakt en meetbaar is in het bloed. Een verhoogde PSA-waarde is een signaal dat nader onderzoek nodig kan zijn, maar het is nadrukkelijk géén bewijs van prostaatkanker.

Er zijn meerdere redenen waarom PSA verhoogd kan zijn:

• Goedaardige prostaatvergroting (BPH);
• Ontsteking van de prostaat (prostatitis);
• Recent lichamelijk onderzoek aan de prostaat of een katheter;
• Prostaatkanker.

Wat gebeurt er na een verwijzing?

U bent verwezen door uw huisarts of een andere specialist. Aanleiding voor de verwijzing kan zijn:

• Een verhoogde PSA-waarde in het bloed;
• Afwijkingen bij lichamelijk onderzoek van de prostaat;
• Plasproblemen die nader onderzoek vragen;
• Familiaire belasting (vader of broer met prostaatkanker).

Na ontvangst van de verwijzing bekijken wij welke onderzoeken al zijn gedaan en wat er nog nodig is. Wij streven ernaar u zo snel mogelijk een afspraak aan te bieden. Hoe snel dit gaat, hangt af van uw situatie en de beschikbaarheid van onderzoeken.

Stap 2: Eerste afspraak

Tijdens de eerste afspraak bespreekt de arts uw klachten, medische voorgeschiedenis en de resultaten van eerder uitgevoerd onderzoek. Daarna worden samen de vervolgstappen bepaald.

Ook kan de arts een rectaal onderzoek uitvoeren: hij voelt via de endeldarm of de prostaat vergroot is of afwijkingen heeft. Dit is een kort en eenvoudig onderzoek dat waardevolle informatie geeft.

De arts stelt vragen over:

• Uw plasklachten (als die er zijn): hoe lang, hoe ernstig?
• Andere gezondheidsklachten die van belang kunnen zijn
• Medicijnen die u gebruikt
• Prostaatkanker in de familie

Hoe bereidt u zich voor op de afspraak?

• Neem een actuele medicatielijst mee.
• Neem eventuele eerdere onderzoeksuitslagen of verslagen mee.
• Noteer uw vragen van tevoren. Er is altijd ruimte om ze te stellen.
• Neem gerust iemand mee: twee horen meer dan één.

Waar is de afspraak?

De afspraak vindt plaats op de polikliniek Urologie in Franciscus. Hier bespreken wij de diagnose en het mogelijke behandelplan met u.

Wat moet u meenemen?

Voor een goede voorbereiding vragen wij u om het volgende mee te nemen:

• Een lijst van medicijnen die u gebruikt.
• Een lijst van allergieën, indien van toepassing.
• Geldig identiteitsbewijs en uw verzekeringsgegevens mee.
• Eerdere medische gegevens of verslagen van de huisarts, als u die heeft.

Hoe lang duurt de afspraak?

De afspraak duurt gemiddeld 10-20 minuten.

Samen naar een duidelijk antwoord

Met deze eerste afspraak in Franciscus zetten wij de eerste stap naar een juiste diagnose en een behandelplan dat helemaal op u is afgestemd.

Stap 3: Onderzoeken

Welke onderzoeken nodig zijn, verschilt per persoon. Op basis van uw situatie, de eerder gemeten PSA-waarde en uw klachten bepaalt de arts welke stappen zinvol zijn. Niet iedereen doorloopt alle onderzoeken.

Welke onderzoeken kunnen er worden uitgevoerd?

• PSA-bloedonderzoek: Meting van de hoeveelheid PSA in het bloed. Soms wordt dit herhaald om te zien of de waarde stabiel is of verandert. De uitslag is doorgaans binnen één werkdag beschikbaar.
• Echografie van de prostaat: De arts maakt via de endeldarm een echo van de prostaat. Hiermee kan de grootte van de prostaat worden opgemeten en een risicoberekening worden gemaakt voor de kans op prostaatkanker.
• Rectaal onderzoek: De arts voelt via de endeldarm of de prostaat vergroot of afwijkend aanvoelt. Dit duurt slechts een paar seconden.
• MRI-scan van de prostaat: Een MRI geeft een nauwkeurig beeld van de prostaat en de omliggende structuren. De arts kan zien of er verdachte plekken zijn. Ook helpt de MRI om te bepalen of een biopsie nodig is, en zo ja: waar precies. De uitslag is doorgaans binnen één tot twee weken beschikbaar.
• Biopsie van de prostaat: Als de MRI of andere gegevens aanleiding geven tot verdenking op prostaatkanker, kan een biopsie worden uitgevoerd. Met een dunne naald worden kleine stukjes weefsel uit de prostaat genomen. Een patholoog onderzoekt dit weefsel onder de microscoop. Alleen zo kan de diagnose prostaatkanker definitief worden gesteld. Ook geeft een biopsie informatie over de soort prostaatkanker en agressiviteit van de ziekte. De uitslag is doorgaans binnen één week beschikbaar.
• Aanvullende beeldvorming: Als prostaatkanker is aangetoond, kan aanvullend onderzoek nodig zijn om te bepalen of de kanker zich heeft uitgebreid buiten de prostaat. Dit geldt met name bij een agressievere of verder gevorderde vorm. Mogelijke onderzoeken zijn een PSMA PET-CT-scan, CT-scan of botscan.

Waar vinden de onderzoeken plaats?

• Bloedonderzoek: bij het Laboratorium van Franciscus of via uw huisarts.
• MRI: afdeling Radiologie van Franciscus.
• Biopsie: afdeling Urologie van Franciscus.
• PSMA PET-CT of aanvullende scans: afdeling Nucleaire Geneeskunde van Franciscus.

Stap 4: Uitslagen en diagnosegesprek

Zodra alle benodigde uitslagen bekend zijn, nodigt uw arts u uit voor een gesprek. Dit is vaak 1 tot 2 weken na het laatste onderzoek.

Wat wordt er besproken?

• Wat uw PSA-waarde betekent.
• Wat er op de MRI is gezien.
• Of er prostaatkanker is gevonden en zo ja: hoe agressief (zogenaamde ‘Gleason-score / ISUP-graad’).
• Of er aanwijzingen zijn voor uitzaaiingen.
• Welke behandel- of vervolgmogelijkheden er zijn.

Waar vindt het gesprek plaats?

Het gesprek vindt meestal plaats in het Oncologiecentrum in Franciscus Vlietland. 

Kan ik iemand meenemen naar het gesprek?

Ja, u mag iemand meenemen, zoals een familielid of vriend. Dit biedt extra steun en helpt om belangrijke informatie samen te horen en te begrijpen.

Handige vragen om mee te nemen

• Wat betekent mijn PSA-waarde precies?
• Is er ook een andere verklaring mogelijk voor de verhoogde waarde?
• Als er kanker is: gaat het om een langzaam groeiende of agressievere vorm?
• Is direct behandelen nodig, of kan ik ook afwachten?
• Wat zijn de gevolgen van behandeling voor plassen, seksualiteit en dagelijks leven?
• Hoeveel tijd heb ik om een keuze te maken?

Wat gebeurt er na het gesprek?

Na het gesprek wordt het behandelplan uitgevoerd, te beginnen met de eerste stap, zoals een operatie of andere behandelingen. Er kunnen vervolgafspraken worden gepland om de behandeling voort te zetten.

Stap 5: Behandeling of actief volgen

Voordat een behandelplan wordt vastgesteld, bespreekt een multidisciplinair team (MDO) uw situatie. Daarin zitten urologen, radiologen, pathologen, oncologen, radiotherapeuten en verpleegkundig specialisten. Samen beoordelen zij alle beschikbare informatie en stellen een behandeladvies op.

Uw arts bespreekt dit advies uitgebreid met u. Uw wensen, gezondheid, leeftijd, werk, seksualiteit en kwaliteit van leven spelen allemaal een rol bij de uiteindelijke keuze. De definitieve beslissing neemt u samen.

Mogelijke vervolgstappen

• Controle zonder prostaatkanker: Als er geen kanker is gevonden maar het PSA verhoogd blijft, kan periodieke controle worden afgesproken. Controle is niet altijd nodig.
• Actief volgen (active surveillance): Bij een niet-agressieve, laag-risico prostaatkanker kan worden gekozen voor nauwkeurige controle: PSA-metingen, MRI en soms herhaalde biopsieën. Behandeling begint pas als de ziekte daartoe aanleiding geeft. Zo worden onnodige bijwerkingen vermeden.
• Operatie (robot-geassisteerde radicale prostatectomie): De prostaat wordt chirurgisch verwijderd. Dit wordt besproken als de kanker beperkt is tot de prostaat of de directe omgeving. Operaties vinden plaats op locatie Maasstadziekenhuis, binnen het Anser prostaatnetwerk.
• Bestraling: Uitwendige bestraling (radiotherapie) of, indien de prostaat daarvoor geschikt is, inwendige bestraling (brachytherapie). Bestraling gebeurt in samenwerking met het Erasmus MC.
• Hormoontherapie: Remt de groei van prostaatkanker door de aanmaak of werking van testosteron te verminderen. Kan kortdurend of langdurig worden gegeven, afhankelijk van de situatie.
• Chemotherapie of andere medicamenteuze behandeling: Bij uitgezaaide of verder gevorderde prostaatkanker kunnen chemotherapie of nieuwere medicijnen worden ingezet. Dit wordt samen besproken met de uroloog en de medisch oncoloog.

Deelnemen aan wetenschappelijk onderzoek

Soms zijn er wetenschappelijke studies gericht op het verbeteren van bestaande behandelingen of het introduceren van nieuwe behandelmethoden. U kunt met uw uroloog bespreken of deelname aan een studie voor u van toepassing is.

Waar vindt de behandeling plaats?

• Operatie: locatie Maasstadziekenhuis (Anser prostaatnetwerk).
• Bestraling: in samenwerking met Erasmus MC.
• Hormoontherapie en chemotherapie: Franciscus of in overleg met verwijzend ziekenhuis.

Stap 6: Nazorg en controles

Na behandeling, of tijdens actief volgen, blijft u onder regelmatige controle. De frequentie hangt af van uw situatie en de gekozen behandeling. Na een behandeling met genezende intentie vindt controle de eerste periode frequenter plaats, daarna minder vaak.

Tijdens controleafspraken wordt standaard de PSA-waarde bepaald. Bij een stijgende PSA of bij nieuwe klachten kan aanvullend onderzoek nodig zijn, zoals een PSMA-scan, CT-scan of botscan.

Mogelijke gevolgen van behandeling

Na behandeling kunnen lichamelijke en emotionele gevolgen optreden. Het is goed om te weten dat deze bij de meeste mannen in de loop van de tijd verbeteren, en dat er goede ondersteuning beschikbaar is.

• Urineverlies of moeite met plassen.
• Erectieproblemen of verminderd libido.
• Vermoeidheid.
• Somberheid, angst of onzekerheid na de diagnose.
• Zorgen over terugkeer van de ziekte.
• Gevolgen voor relatie, werk of dagelijks leven.

Ondersteuning die wij bieden

• Begeleiding door uw verpleegkundig specialist of oncologieverpleegkundige.
• Fysiotherapie, bijvoorbeeld bij urineverlies of conditieherstel.
• Psychosociale ondersteuning: maatschappelijk werk of psychologische zorg.
• Advies over seksualiteit en intieme relaties.
• Dieetadvies.
• Begeleiding bij incontinentie.
• Contact met lotgenoten via patiëntenorganisaties.

Ook uw huisarts speelt een belangrijke rol in de begeleiding en nazorg. Wij houden uw huisarts op de hoogte van de bevindingen en afspraken.